يادداشت سردبير

خاك شو تا گل برويي رنگ رنگ

 يكي از ويژگي هاي بارز ما انسانها كه از ديگر سلسله حيوانات متمايزمان مي‏سازد دارا بودن فرهنگ است . بدين معني كه داراي گونه اي حس پيشرفته از آگاهي ، انديشه و باورهايي هستيم كه در سطوح مختلف سازمان اجتماعي خود آنها را با ديگران تقسيم مي كنيم و از خود به ارث مي گذاريم . اين اشتراك در رابطه با محيطي است كه در آن زندگي مي كنيم . نمونه خوبي از اين جلوه فرهنگي وجود مقادير گسترده اي منابع فرهنگي از طريق آداب و سنن ، مذهب و فولكور درباره خاك وزمين به سبب اهميت آن در توليد فرآورده هاي غذايي است.

در اين شماره مجموعه اي از ضرب المثل هاي كشورهاي مختلف و از جمله ايران گردآوري شده كه همه نگاهي به خاك دارند .ضرب المثلها را به كار مي بريم تا در مورد ميراث فرهنگي خودمان وديگران آگاهي بيشتري پيدا كنيم . اين گونه تبادل وتعامل به توسعه موضوع گفتگوي فرهنگها و تمدنها كمك كرده و روي موضوعهاي مهم تكيه مي كند . ضرب المثل ها مي توانند پتانسيل خوبي براي توسعه برنامه هاي آموزشي (براي مثال ) در بخش مديريت صحيح خاك داشته باشد.

ضرب المثل به عبارت ساده به مفهوم جمله كوتاه و معمولا با بيان كنايه اي است كه يك واقعيت آشكار ،يا يك نُرم اجتماعي و يا موضوعهاي اخلاقي را نشان مي دهد كه به گونه اي رايج در جامعه مورد استفاده قرار مي گيرد. بسياري از ضرب المثل ها ريشه در ميراث فرهنگ كهن يا مذهب يك كشور دارد ، در حالي كه برخي ممكن است منشاء ادبياتي داشته باشند كه به وسيله اشخاص مشهور عنوان شده يا از لحظه هاي بياد ماندني گذشته سر در آورده است. ازآنجا كه خاك و زمين بر همه جنبه‏هاي زندگي تاثير دارد موضوع متداولي در ضرب المثلها بشمار مي رود.

 اميد با اين هدف كه آگاهيهاي عمومي را از اين راه نيز درباره خاك و پاسداري از آن افزايش دهيم.

ريشــه در خاك «2»

 در شماره قبل بخشي از مقاله‏اي را كه به خاك مربوط بود به حضورتان تقديم شد . اينك دنباله آن را ملاحظه مي فرماييد كه به مطالب مربوط به آب مي پردازد .

جالب اين كه در ميان پيشينيان ،آب نيز از اهميتي معادل با خاك برخوردار بوده است. توسعه اكثر تمدن هاي اوليه علاوه بر خاك به فراواني آب نيز وابسته بوده است . وجود آب در شكوفايي تمدن ها بقدري حائز اهميت است كه اين تمدن ها را تمدن هاي آبي يا هيدروليك (hydraulic civilization) مي ناميدند كه از نمونه هاي بارز آن تمدن هاي نخستين در جنوب ايران ، بين النهرين  (عراق فعلي ) و مصر است . هيچ شهر با اهميت و بزرگي را در دنيا نمي توان سراغ گرفت كه در كنار رودخانه يا منبع عظيمي از آب قرار نداشته باشد.

نخستين حروف الفباي فارسي با آب (الف و ب ) آغاز مي شود. بهمين دليل آب را الفباي زندگي مي‏گويند . واژه‏هاي آباداني ، آباد و آبادان (به معني تمدن ) برگرفته ازآب است. كلمه تمدن در عربي مشتق از مدينه و civilization در لاتين مشتق از civitas مي باشند كه هر دو به معني شهر (city) يا مكاني است كه در نزديك آب قرار داشته باشد.

اقوام باستاني آب را درجريان زندگي مي دانستند كه از چشمه يا كوه بيرون مي آمد . بهمين دليل هيچگاه آب را بدون پسوند زنده يا واژه اي كه حاكي از زنده بودن آن باشد بكار نمي‏بردند. در عربي هميشه از جريان آب (running water) ويا در عبري از آب زنده (living water) ياد مي‏شود . موبدان مصري عقيده داشتند كه زمين از آب مقدس كه هنوز در زير زمين جريان دارد بوجود آمده است و پيدايش زمينهاي حاصلخيز دلتاي رودخانه نيل را شاهدي بر اين مدعا مي ديدند . به باور مصريهاي باستان سرزمين فراعنه را خداي رود (Hapi) آفريده است. آنها در نوشتارهاي خود براي آب از علامت       كه يك مار غلتان را تداعي مي كند استفاده مي كردند. عبري‏ها نيز براي آب كلمه mem را بكار مي بردند كه  نشان دهنده ميام (mayiem) يا آب است. در عبري بهشت شميم (shamayim) ناميده مي شود كه از دو واژه sham (منبع ) و mayim (آب) تشكيل يافته و به معني آب است
 (sham-mayiem) . علامت mem بعداً در زبان لاتين به حرف M تبديل گرديد. واژه سومري براي آب a مي باشد كه به معني اسپرم يا قدرت توليد مثل است.آكاديان (Akkadian) كه به روايتي اولين تمدن بشر به شمار مي روند (در منطقه جنوب غربي ايران باستان ) بر اين باور بودند كه تمام دنيا در ابتدا آب بوده است . تا اين كه خداي خورشيد (Marduk) ، شيطان (Tiamat) را همانند يك صدف دريايي به دو شقه كرد. يك شقه آن را در سرآب انداخت تا بدينوسيله جلو سيل گرفته شود و ديگر شقه آن را در پاياب رها كرد كه كوهها ايجاد شد. آنگاه در پايين دست حصيري از بوريا پهن كرد كه گل و لاي روي آن را گرفت و بدين ترتيب خاك در زمين ايجاد گرديد.

هر چند دانش امروز ويافته هاي جديد بسياري از اين باورها را در مورد آب و خاك زير سوال برده است اما بايد پذيرفت كه پيكره زندگي ما را همين باورها تشكيل مي دهد كه گذار و رها كردن آنها اگر ناممكن نباشد بسيار دشوار است. ذكر اين مطالب نه براي اثبات اهميت خاك وآب در زندگي و يا در علم رابطه آب و خاك و گياه است بلكه تنها تذكاري بر وابستگي ما بر اين منابع است و اين كه رها شدن از اين وابستگي‏ها سرانجام به جهالت و از بين رفتن منابع مي‏انجامد . انسان كه از تنعم روابط آب و خاك و گياه بهره‏مند است خود بخشي از اين سيستم به شمار مي‏رود و تا حد كمال بايد در انسجام اين روابط بكوشد. اين امر بخصوص براي كساني مانند متخصصان آب و خاك و آبياري و كشاورزي كه وابستگي شغلي به آن دارند از اهميت زيادتري برخوردار است.البته بشر همواره در شناخت روابط بين عناصر سيستم آب و خاك و گياه كوشيده است. زيرا شناخت بهتر اين روابط به او كمك كرده است كه بهره بيشتري از آب ببرد.

شايد بتوان گفت كه از پيچيده ترين موضوعهايي كه در علم آبياري و زراعت وجود دارد روابطي است كه بين آب و خاك و گياه و اتمسفر به صورت متقابل در جريان است . موضوع در ظاهر امر بسيار ساده به نظر مي رسد . تصور ساده ما اين است كه با آبياري آب را در خاك ذخيره مي كنيم تا گياه آن را توسط ريشه هاي خود جذب كرده و از طريق تعرق وارد اتمسفر سازد و آنچه بعنوان توليد مطرح است مقدار موادي است كه در اين مسير در داخل گياه ساخته مي‏شود. اما ساخته شدن مواد در گياه بدون وجود انرژي خورشيد امكان پذير نيست. در واقع توليدات كشاورزي مقدار انرژي است كه به كمك فرايندهايي كه در سيستم آب و خاك و گياه و اتمسفر صورت مي‏گيرد در گياه تثبيت شده و به ماده تبديل مي‏گردد. هر چند هدف كشاورزي اين است كه مقدار تثبيت انرژي در گياه به حداكثر برسد و مثلا به جاي اين كه از يك هكتار زمين 3 تن گندم حاصل شود بتوان 10 تن و يا بيشتر توليد كرد ، اما تثبيت انرژي و يا توليد محصولات كشاورزي محدود بوده و نمي‏تواند تا بي‏نهايت ادامه داشته باشد. با اين وجود اگر شرايط را براي برخي فرايندهاي گياهي و يا خاك بطور مناسب فراهم سازيم اين امكان وجود دارد كه بر مقدار محصول توليدي افزوده شود. بهمين دليل شناخت اين فرايندها براي متخصصاني كه در زمينه كشاورزي فعاليت دارند ضروري است.

روابط و فرايندهايي كه بين آب و خاك و گياه صورت مي‏گيرد بسيار زياد و در عين حال پيچيده است . بطوريكه حتي پيشرفته ترين مدل هاي رايانه اي نيز قادر نيستند تمامي اين روابط و فرايندها را بطور همزمان شبيه سازي كنند. هر چند برخي از اين روابط در مقياس كلي شناخته شده اند اما ممكن است بعضا فرايندهايي وجود داشته باشند كه يا هنوز ناشناخته اند و يا در صورت شناخته شدن جزئيات آنها بدرستي روشن نمي باشد. مثلا براي ما مشخص است كه گياه آب و مواد غذايي مورد نياز خود را از خاك جذب كرده و در دماي مناسب به كمك انرژي خورشيد تغييراتي در آنها بوجود مي‏آورد، اما چگونگي و خصوصيات كمي و كيفي فرايند‏هايي كه در اين امر دخالت دارند هنوز بطور كامل روشن نيست.

طي سالهاي اخير تلاش دانشمندان گياه شناس ومتخصصاني كه در زمينه آب و خاك دست دارند اين بوده است تا قوانين حاكم بر اين سيستم پيچيده را بشناسند و از آنها در جهت توليد بيشتر محصولات گياهي كه قسمت عمده غذاي انسان را تشكيل مي دهد استفاده كنند. البته در اين راه موفقيتهاي زيادي نيز كسب شده و رفاه نسبي جوامع انساني از نظر مواد غذايي مرهون همين تلاشها مي باشد ، اما هنوز راه درازي در پيش است تا بتوان به زواياي تاريك اين سيستم پيچيده دسترسي پيدا كرد. مشكل از آنجا ناشي مي شود كه سامانه (سيستم ) آب و خاك و گياه و اتمسفر مجموعه اي مرتبط بهم بوده و اگر براي شناخت فرآيندها فقط روابط دوگانه اجزاء آن را در نظر بگيريم كفايت نخواهد كرد. مثلا ممكن است بسياري از روابط بين آب و خاك و يا آب و گياه در وضعيت خاصي شناخته شده باشند اما همين روابط در اثر دخالت عوامل ديگر و يا با تغييراتي كه در اتمسفر ممكن است اتفاق افتد بگونه اي ديگر خواهند بود. حتي نوع گياه نيز اين روابط را به شيوه‏اي متفاوت تحت تاثير قرار مي دهد. با اين وجود پيشرفتهاي علمي در اين زمينه هنوز هم بطور پيوسته ادامه داشته و هر روز موضوعهاي تازه اي بر يافته هاي قبلي افزوده مي شود.

مروري بر ساختار تحقيقات علم خاك در ايران

محمدرضا بلالي

عضو هيات علمي موسسه تحقيقات خاك و آب

امروزه بارزترين شاخص «توسعه يافتگي» يك كشور را «توان علمي و فني» آن مي‏دانند و توسعه را نيز كه به يك مفهوم دگرگوني و اصلاح به سمت بهبود است محصول «پژوهش» مي شناسند. درگستره كشاورزي نيز اين قاعده صادق است و هر گونه توسعه در آن وابسته به تحقيق و پژوهش مي‏باشد.

با اين همه هنوز نقش تحقيق و پژوهش به گونه‏اي كه شايسته اهميت آن باشد شناخته نشده يا در عمل بهاي كافي به آن داده نشده است. مثلا محدوديت شديد بودجه هاي تحقيقاتي دانشكده هاي كشاورزي و سازمانهاي تحقيقاتي ، كم بودن نشريات ومقاله هاي تحقيقاتي داخل كشور ، كاهش تعداد وطول دوره هاي مطالعاتي ، به كار بستن محدود نتايج در برنامه هاي اجرايي و به طور كلي ، ضعيف بودن رابطه بين سازمانهاي پژوهشي و سازمانهاي اجرايي يا توليد كنندگان محصولات كشاورزي ، همگي شواهدي در تاييد اين ادعا هستند.

از سوي ديگر برنامه ريزي براي فعاليتهاي تحقيقاتي در سطح كلان ، بخشي و اجرايي ازجمله وظايفي است كه حسب مورد بر اساس محدوده مسئوليتها به عهده شوراي پژوهشهاي علمي كشور و كميسيونهاي وابسته به آن ، وزارتخانه‏ها، دانشگاهها و مراكز پژوهشي گذاشته شده است . ترديدي نيست كه لازمه و مقدمه تحقق خط و مشي اعلام شده و برنامه ريزي يا اجراي فعاليتهاي پژوهشي شناخت وضع موجود پژوهش است. از اين رو ضرورت دارد تا سازمان و تشكيلاتي را كه در كشور عهده دار پژوهش در علوم خاك است بشناسيم . اين كار موجب خواهد شد تا وجوه اشتراك ، ناهماهنگيها ، تنگناها و نارساييهايي را كه وجود دارد شناسايي نموده و در حد توان ودايره مسئوليت خود نسبت به رفع تنگناها ، نارساييها و ناهماهنگيها اقدام كنيم.

در گام نخست بايد زمينه هاي مادي و معنوي لازم را براي گسترش كارهاي تحقيقاتي و جذب ونگهداري كادر علمي در سازمانهاي مربوط فراهم آورد. سپس لازم است كه ارگان هاي اجرايي و ارگان هاي علمي و پژوهشي كشور را هر چه بيشتر به هم نزديك كرد و بر وابستگي آنها به يكديگر افزود. بودجه سازمانهاي تحقيقاتي بايد از طريق سازمانهاي اجرايي تامين شود و برنامه كار سازمانهاي اجرايي بايد با تاييد سازمانهاي علمي و پژوهشي كشور به اجرا در آيد. بي گمان براي رسيدن به چنين وضعيتي لازم است تغييرات تشكيلاتي و مقرراتي گوناگون پديد آورد.

هدف اصلي اين بررسي ، شناسايي ومقايسه وضع موجود ساختار تحقيق در علوم خاك كشور از نظر سازمان و تشكيلات مي باشد.

نگاهي به تشكيلات تحقيقاتي مرتبط با امور خاك در كشور بيانگر تمركز آنها در وزارت جهاد كشاورزي (ادغام وزارت كشاورزي و جهاد سازندگي سابق ) و وزارت علوم ، تحقيقات و فناوري مي باشد. موسسه تحقيقات خاك و آب قديمي ترين و تخصصي ترين تشكيلات تحقيقاتي مرتبط با علوم خاك از سال 1332 (جدول 1 ) مي باشد و در تشكيلات ستادي خود درتهران داراي 9 بخش تحقيقاتي شامل بخش تحقيقات تشكيل ، طبقه بندي وشناسايي خاك ، بخش تحقيقات ارزيابي اراضي ، بخش تحقيقات سنجش از دور و سيستم اطلاعات جغرافيايي ، بخش تحقيقات شيمي حاصلخيزي خاك و تغذيه گياه ، بخش تحقيقات آبياري و فيزيك خاك ، بخش تحقيقات بيولوژي خاك ، بخش تحقيقات اصلاح خاك و مديريت پايدار اراضي ، بخش آزمايشگاهها و يك ايستگاه اختصاصي تحقيقات خاك وآب در كرج مي باشد ، فعاليتهاي اين موسسه درسراسر كشور انجام مي شود كه واحدهاي استاني و منطقه اي آن با نام « بخش تحقيقات خاك و آب » در مراكز تحقيقات كشاورزي كشور فعاليت دارند . اين موسسه ابعاد مختلف علوم خاك را مورد پژوهش قرار داده است. از جمله وظايف مهم ، تحقيقات حفاظت خاك در اين موسسه بوده كه از سال 1346 با تشكيل بخش تحقيقات حفاظت خاك و آب شروع به فعاليت نموده بود كه تا سال 1370 يعني اواخر برنامه اول توسعه به فعاليتهاي خود ادامه داده و به تدريج فعاليت هاي آن رو به كاهش نهاد و عملا اين بخش با تمركز فعاليتهاي حفاظت خاك در مركز تحقيقات حفاظت خاك و آبخيزداري وزارت جهاد سازندگي سابق از تشكيلات موسسه حذف و قسمتي از وظايف آن به بخش تحقيقات اصلاح خاك و مديريت پايدار اراضي منتقل گرديد. همچنين با تاسيس موسسه تحقيقات كشاورزي ديم در سال 1371 و مركز ملي تحقيقات شوري در سال 1378 قسمتي از وظايف اين موسسه به آنها منتقل گرديد.

جدول 1-سال تاسيس و اهداف تشكيلات پژوهشي مرتبط با علوم خاك در كشور

جدول 2-بخشهاي تخصصي و ساختار مرتبط با علوم خاك و شعب آنها

در مناطق مختلف كشور